De Romeinen in en rond Arensgenhout

Romeinen in en rond Rustpunt SteenlandTussen 54 voor en 406 na Christus was Limburg een onderdeel van het Romeinse Rijk. De bloeiperiode was tussen 50 en 250 na Christus. Het Romeinse Rijk was goed georganiseerd op het gebied van rechtspraak, oorlogsvoering, transport, economie, landbouw en architectuur. Romeinse steden in deze streek waren Tongeren, Maastricht, Heerlen en Aken waar onder andere tempels, badhuizen, markten en bestuursgebouwen waren. Een grote straatweg, de Via Belgica, liep vanaf de Kanaalkust via Maastricht, Broekhem, Valkenburg en Walem naar Heerlen en Keulen. Aan onverharde zijwegen lag een groot aantal Romeinse villa’s, zoals het villacomplex Steenland aan de Diepestraat in Arensgenhout. Hier lagen in de Romeinse tijd al twee kruisende wegen. Bij het voormalige klooster Ravensbosch lag vermoedelijk een Romeinse begraafplaats. Wat alle Romeinse villa’s en bijgebouwen ten zuid – zuidwesten van Steenland gemeen hadden was dat ze allen lagen in het Ravensbos.

Op de plek waar nu een archeologisch rustpunt is ingericht op de hoek Diepestraat – Provincialeweg zijn in het verleden bewoningsporen uit de IJzertijd en Volle Middeleeuwen gevonden. Bij dit archeologisch rustpunt kan men zien op welke plekken in de omgeving archeologische vondsten zijn gedaan. Op geen enkele locatie zijn de vondsten visueel zichtbaar. De vindplaatsen werden wel een of meerdere keren onderzocht en wetenschappelijk beschreven. Maar zij werden na onderzoek weer bedekt met een laag grond. Door de jaren (eeuwen) heen bleef er door onder andere landbewerking en schatzoekers weinig over van de Romeinse villa’s en bijgebouwen.

Nog steeds zegt de eigenaar van het Ravensbos regelmatig amateurarcheologen en schatzoekers met hun detectors in het gebied aan te treffen. Zij speuren door het hele bos en vooral in de buurt van de bekende locaties. Het is overigens niet alleen een illegale onderneming maar bovendien niet ongevaarlijke omdat in het Ravensbos aan het eind van de tweede wereldoorlog de Duitsers hier hevig verzet boden en heel wat munitie net onder het maaiveld verdween. Staatbosbeheer zegt er alles aan te doen de gelukzoekers te weren.

A Archeologisch rustpuntBij het archeologisch rustpunt is een grote cirkel te zien met een diameter van 9 meter. Deze cirkel is belegd met uitgefreesde Cortenstalen delen in diverse diktes. Op deze uitgefreesde stalen delen zijn 3 stalen zuilen met informatieborden geplaatst. Het ‘kunstwerk’dat in 2010 werd geplaatst stelt een plattegrond voor van de omgeving, met wegenstructuur, met de loop van de Geul, met bebouwde gebieden en bebossing. De ligging van zestien in de omgeving gevonden Romeinse villacomplexen is aangegeven met ronde messing plaatjes. Ter oriëntatie zijn de omliggende gemeenten, die in de middeleeuwen ontstonden, ook weergegeven op rechthoekige messing gegraveerde plaatjes.

Mogelijk is dat Ravensbos (Coraxbos in het Romeins) zijn naam dankt aan de aanwezigheid van de Romeinse villa’s. Kijk hiervoor op de webpagina: Ravensbos boeit in alle jaargetijden.

Romeinen in en rond Romeinse landhuizen 1944 NDe opgravingen nabij Arensgenhout zijn:
Villa Steenland (Diepestraat) (ingetekend op kaart)
Romeinse Tempel Ravensbosch (Sittarderweg)
Villa Billich
Villa Ravensbosch Vogelsang
Villa Rondenbosch
Villa Brummenkoul
Villa Heihof (Heyerveldweg/Heihofweg) nabij Kleingenhout (ingetekend op kaart).

De Romeinse villa Steenland is een terrein met een villacomplex dat te boek staat als beschermd rijksmonument en was gelegen in een veld aan de oostzijde van de Diepestraat ten noorden van Arensgenhout en ten oosten van Haasdal. Steenland, ligt op een hoog deel van het lössplateau van Schimmert (Centraal Plateau) en was van het type rustica en een van de vele villa’s in Zuid-Limburg. Op zo’n 3,5 kilometer ten zuidoosten van Steenland  lag destijds de Via Belgica.

Steenland dankt zijn naam aan de liggen direct onder het maaiveld. Landbewerking door de agrariërs leidde er hier (maar ook elders) toe dat pannen, muren, tegels, vloeren en fundamenten bij het ploegen aan de oppervlakte kwamen en werden vernield en verwijderd. Door de aanwezigheid van al het genoemde materiaal in het land kreeg het gebied aan de Diepestraat de naam Steenland.   

In 1850 werd de villa Steenland opgegraven. In 1876 werd het ommuurde terrein met daarop twee gebouwen aan het licht gebracht. Het villacomplex was omgeven door een grote rechthoekige muur van 256 m x 98,8 m. Aan het ene (westelijke) eind van het erf lag het hoofdgebouw (meerdere vertrekken, een kelder en een hypocaustum), aan het oostelijke uiteinde stond een kleiner gebouween kleiner gebouw. In 2008 kwam bij onderzoek de volledige omvang en waarde van dit complex aan het licht. Het onderzoek bestond uit een vlakdekkende ontgraving gecombineerd met proefsleuven, waarbij aan de zuidwestkant van de Diepestraat een strook van ca. 5 meter en aan de noordoostzijde een strook van ca. 9 meter werd onderzocht.

Ten oosten van de rotonde werden bovendien sporen gevonden van eenvoudige houten woningen, vermoedelijk uit de Romeinse tijd of de vroege Middeleeuwen. Op de plaatsen waar de houten palen gestaan hebben (zo bleek bij onderzoek) is de aarde zichtbaar donkerder gekleurd. De exacte leeftijd van deze vondst moet nog nader onderzocht worden.

Romeinen in en rond Villa SteenlandEen Villa rustica was de landelijke variant van een Romeinse villa. Bij een villa rustica hoorden ook landerijen, die bewerkt werden door slaven of pachters. Er waren appartementen voor de villicus (de toezichthouder, meestal een slaaf of vrijgelatene, die boven de andere slaven stond) en de actor (de boekhouder) en natuurlijk ook slaapvertrekken voor de slaven en dieren.

De villa is het best te vergelijken met een herenboerderij waar grote hoeveelheden graan geproduceerd werd voor de grote omliggende steden zoals Heerlen en Maastricht en zo mogelijk nog voor de export. Een dergelijke locale villa leverde dus een belangrijke bijdrage aan de nationale economie. De muren van een dergelijke villa waren in de regel opgetrokken uit leem en hout, (vergelijkbaar met vakwerk). Hiervan zijn geen resten meer aangetroffen. Wel zijn er resten gevonden van typisch Romeinse kleidakpannen. Ook zijn er restanten gevonden van een waterput met een vermoedelijke diepte van meer dan 5 meter. De put is slechts voor een klein gedeelte uitgegraven om instortingsgevaar van het wegvlak te voorkomen. In de put is een grote bewerkte steen gevonden, van circa 60×60 cm. De steensoort is niet locaal en vermoedelijk afkomstig uit het Ruhrgebied. Mogelijkerwijs is de steen een onderdeel van de voormalige villa of monument.

De Romeinse tempel of begraafplaats Ravensbosch ligt in het akkerland op de hoek Romeinen in en rond Tempel RavenboschRavensbos met de veldweg Boschstraat.  Een tempel waarvan destijds de conservator van het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden, dhr Janssen in 1849, dacht te maken te hebben met een tempel. Deze vondst van dhr Janssen werd in 1918 nog eens onderzocht door archeoloog Dr. J.H. Holwerda. Dhr Holwerda was toen onderdirecteur van het Rijksmuseum van oudheden. Holwerda vroeg zich af aan welke godheid  die dan gewijd zou zijn. Maar vooral door zijn vondst van stenen sacrofagen was hij van mening dat hier eerder sprake zou zijn van een met veel zorg en piëteit gebouwde begraafplaats. Een ronde dodentempel en mausolea. In 1962 omschreef auteur J.F. van Agt de vondst als zijnde de grondslagen van een tumulus (grafheuvel). Grafmonumenten van dit type zijn volgens hem in België wel bewaard gebleven. Doden van villa’s in de omgeving zouden er begraven zijn. Vijf sacrofagen werden er bij het onderzoek van Janssen blootgelegd. Van de begraafplaats (tumulus) is nu weinig meer te zien. De tempel/begraafplaats staat dan ook niet op de lijst van beschermd rijksmonument.

Villa Billich is een terrein met een of twee Romeinse villa‘s. De villa op de Billich ligt aan de noordzijde van het Ravensbosch ten zuidoosten van Haasdal. Het veld loopt in zuidwaartse richting naar Strabeek. De villa is net als Steenland van het type rustica. Villa Billich ligt op  2 kilometer van de Via Belgica. Zo’n 1500 meter zuidwestelijker lag de Romeinse villa  Ravensbosch en zo’n 800 meter naar het noordoosten de Romeinse villa Steenland. Ook deze villa is van het type rustica. In 1870 is de villa gedeeltelijk opgegraven en werden door omwonenden de meeste platte hardstenen vloertegels van de villa weggenomen.

Romeinen in en rond Villa Billich 800px-Schimmert-Terrein_Billicherweg_(1)In 1907 werd de kelder van de villa opnieuw opgegraven, waarbij nog enkele stukken vloertegels gevonden werden. De muren van de kelder waren nog grotendeels bewaard gebleven tot een hoogte van 1,5 tot 2 meter en hadden een breedte van 60 tot 70 centimeter. Aan de zuidzijde lag het maaiveld lager waardoor de restanten van de villa daar sterker aangetast waren.
Ook in 1976 is de villa gedeeltelijk opgegraven.
Sinds 1987 is het terrein een Rijksmonument.

Naast de fundamenten, vloer en muurwerk heeft men in het terrein ook munten, fragment(en) van een loden doodskist, aardewerkfragmenten, dakpanfragmenten en fragmenten van hypocausttegels gevonden. Door de vondst van dat laatste is er het vermoeden dat er mogelijk een badgebouw is geweest.

Op zo’n 10 meter ten noorden van de villa is waarschijnlijk een Romeins pad gevonden. Dit bestond uit een strook van vier meter breed van gemengde grond.

De Romeinse villa Ravensbosch Vogelsang is een terrein aan de beek  Strabeek in het Ravensbos op een helling aflopend naar het westen (plaatsje Strabeek gemeente Valkenburg). De villa was eveneens het type rustica. Op 1500 meter noordwestelijker van villa Vogelsang  lag de Romeinse villa Op den Billich en ongeveer 1500 meter westelijker lag de Romeinse villa Houthem-Rondenbos. Ongeveer 700 meter zuidelijker lag de Via Belgica.
Het villa-complex stamt uit de 1e tot en met 3e eeuw en omvat een hoofdgebouw van ongeveer 37 bij 16 meter en een bijgebouw op 43 meter afstand van ongeveer 16 bij 8 meter.

In de tweede helft van de 19e eeuw vonden hier opgravingen en bodemonderzoek (sonderingen)  plaats.
In 1922 en 1923 werd het hoofdgebouw systematisch opgegraven door Remouchamps. Hij was archeoloog voor het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden.
Sinds 1986 is het terrein een rijksmonument.
In 1995 werd het terrein geïnspecteerd en lagen er fundamenten aan de oppervlakte en zijn er diverse dakpanfragmenten en bouwmateriaal uit de Romeinse tijd gevonden.

De Romeinse villa Houthem-Rondenbos is een terrein met een Romeinse villa in een Romeinen Romeinen in en en rond Villa Rondenbosch Stevenswegterrein aan de noordkant (Stevensweg) van het Kloosterbosch ten noorden van Houthem. Destijds Ravensbos. De uit de 1e tot en met 3e eeuw stammende villa was van het type rustica. Ook lag er vermoedelijk een middeleeuwse schans.
Zo’n 1500 meter westelijker lag de Romeinse villa Ravensbosch. Ongeveer 750 meter zuidelijker lag de Via Belgica.
Sinds 1986 is het terrein een rijksmonument.[1]

Villa Brummenkoul is een niet op zich alleenstaand villacomplex. Er zijn vindplaatsen binnen 50 m van deze villa. Vermoedelijk bijgebouwen. Archeoloog Habets vond er wat tegulae en constateerde met een peilijzer de aanwezigheid van fundamenten. De vondsten worden gedaan in het meest zuidelijke deel van de akker, zodat aan te nemen is dat vindplaats zich voortzet in het aangrenzende grasland. Verder nog  de vondst van een Romeinse denarius, en resten van een andere Romeinse villa. Mogelijk dat in de toekomst hier nog verder onderzoek naar wordt gedaan. Mogelijk in de vorm van een proefsleuvenonderzoek

De villa Heihof maakt net als Steenland geen deel uit van de vondsten op de kaart hierboven. Beide gebieden hebben wij wel ingetekend om een totaaloverzicht te krijgen. Wat bekend is, van villa Heihof is dat er sprake is van een eenvoudige villa die een zeer simpele plattegrond vertoond: een hoofdgebouw met een enkel ruim vertrek en langs een der lange zijden een galerij, benevens een bijgebouw. Ook deze gebouwen moeten in leem-vakwerk zijn uitgevoerd. De fundamenten bestonden slechts uit een rij vierkante stiepen van in de leemgrond vastgestampt grint, waarop houten staanders gerust hebben.

Klik op foto voor een vergroting.

————————————————————————————
Bronnen: Romeinse landhuizen in het Ravensbosch. Uit: Byvanck, Nederland in den Romeinschen Tijd. Uitg. Brill, Leiden 1944, Gemeente Nuth, Weekblad Land van Valkenburg, Limburgs(ch) Dagblad, Dagblad De Limburger, Limburger Koerier, div. websites.

Indien een datum of andere gegevens onjuist zijn laat het met onderbouwing even weten: arensgenhout1955@gmail.com (Oude foto’s, films, krantenartikelen en andere wetenswaardigheden zijn van harte welkom).